Żydzi, ojcami monoteizmu?

Pytanie może wydawać się nieco banalne, a niektórym nawet niepotrzebne. Kogo to bowiem interesuje w obliczu dzisiejszych problemów, czy Żydzi byli ojcami monoteizmu czy też nie. Najważniejsze jest, że obecnie mamy wiarę w jednego prawdziwego Boga. To prawda, jednak również ważne jest aby także dbać o prawdę historyczną, szczególnie kiedy chodzi o historię naszej religii. To ma znaczenie, gdyż to, co było na początku, zawsze będzie w jakiś sposób oddziaływało na dalszy rozwój i rozumienie religii. Historia zbawienia zaczyna się od postaci Abrahama, którego Bóg powołał, aby wyruszył z Ur w kierunku Kanaanu (Rdz 11,31;12,1). Nie był on monoteistą, ale osobą, której wyznanie można określić jako monolatrię (R. de Vaux, S. Łach, J. St. Synowiec, R. Rubinkiewicz). Różnica między monolatrią a monoteizmem jest taka, że monoteizm zakłada wiarę w jednego Boga, natomiast wyznawca monolatrii (nie mylić z henoteizmem) wierzy w istnienie wielu bogów, ale kult oddaje tylko jednemu bóstwu. Oddawanie bowiem czci innym bogom byłoby postrzegane jako grzech.
I tak też od Abraham aż do niewoli babilońskiej (597/586-539 przed Chr.) Żydzi będą wyznawali monolatrię. Faktycznie jest wiele fragmentów w Starym Testamencie potwierdzających wiarę narodu izraelskiego w istnienie innych bóstw. Nie tylko w nie wierzyli, ale również oddawali im cześć, np. Baalowi, bogowi burzy, który zapewniał urodzaj ziemi. Było to powodem upomnień ze strony proroków: Zwrócili się ku Baalom, stali się jak łuk zawodny (Oz 7,16; także Sdz 3,7; 10,10; 2Krl 17,16; 2Krn 23,3 itd.). Natomiast pierwsze teksty biblijne monoteistyczne pochodzą z okresu niewoli babilońskiej (Iz 43,10-11; 44,6-8). To właśnie tam nastąpił przełom. W tym okresie próby i bólu z powodu rozłąki z ziemią ojczystą, naród izraelski dojrzał i zrozumiał, że nie ma innych bogów oprócz jednego Boga Jahwe (Pwt 6,4).

A zatem monoteizm w narodzie Izraelskim istnieje od VI w. przed Chr. Jednakże wiemy, że już wcześniej pojawił się ktoś, kto wierzył w istnienie tylko jednego bóstwa. Otóż tą osobą był faraon Echnaton. Jest on pierwszym udokumentowanym monoteistą w historii świata (E.Hornung, J.P. Allen, J. Assmann, H.A. Schlögl, J.K. Hoffmeier, M. Gabolde). Postać wybitna a jednak mało znana, dlatego wydaje się zasadne, aby w kilku słowach przedstawić naszego bohatera. Faraon Echnaton (Amenhotep IV) został faraonem w młodym wieku i rządził Egiptem przez 17 lat (1353-1335 przed Chr.). Zerwał on z tradycją swoich przodków i odmówił czci głowie panteonu egipskiego – Amonowi-Re oraz innym bogom. Postanowił bowiem zlikwidować w całym Egipcie kult innych bogów i wprowadzić kult jednego boga światła – Atona. Była to największa rewolucja religijna w całej historii Egiptu. Po 5 latach panowania Echnaton i jego rodzina przenieśli się̨ z Teb do nowej stolicy zbudowanej na część boga Atona, zwanej Akhetaton (dzisiaj Tel el-Amarna), co oznacza „Horyzont Atona”. Jednakże, pomimo ogromnych wysiłków ze strony faraona, jego rewolucja nie odniosła sukcesu. Po śmierci Echnatona niemalże natychmiast przywrócono dawny kult Amona-Re i innych bogów Egiptu, a miasto Akhetaton zaledwie kilkadziesiąt lat później zostało w dużej części zniszczone przez Horemhaba (1319-1307 przed Chr.). Niewiele brakowało, aby pamięć o Echnatonie zniknęła na zawsze, ponieważ kolejni władcy zdecydowali o pominięciu jego imienia na liście królów Egiptu. W zasadzie, gdyby nie przypadkowe odkrycie miasta Amarny w XVIII w., prawdopodobnie dzisiejszy świat nigdy by się nie dowiedział o jego istnieniu. W nawiązaniu jeszcze do jego wiary, należy podkreślić, że odkrycie faraona, iż istnieje tylko jeden bóg, nie nastąpiło od razu. Owszem, Echnaton staje się monoteistą dopiero w ostatniej fazie swojego życia. Najmocniejszym dowodem na potwierdzenie takiej tezy jest zapis imienia boga Atona, który na życzenie samego faraona, zmieniał się̨ kilkukrotnie. Badacze najczęściej go określają̨ jako „dydaktyczny” (didactic), ponieważ oprócz samego imienia, zapis ten zawiera dodatkowe treści mające na celu wyjaśnienie tożsamości Atona.
Pierwotnie brzmiał on następująco: Niech żyje Ra-Horakhty, który raduje się na horyzoncie w swoim imieniu Shu, które jest w Atonie. Jednakże już w 9 roku rządów Echnatona z imienia Atona znika jakiekolwiek odniesienie do postaci Harakhty czy do Shu. W późniejszych zmianach sama struktura nazwy pozostawała identyczna, ale z czasem zostały zniwelowane w zapisie jakiekolwiek odniesienia do mitologii. Echnaton wyeliminował wszystkie elementy, które mogłyby w jakikolwiek sposób przywoływać na pamięć inne bóstwa. Ostateczny zapis nazwy Atona był następujący: Niech żyje Ra, pan horyzontu, który raduje się na horyzoncie w swoim imieniu Ra, ojciec, który przybywa [lub pojawia się̨] jako Aton. I w ten sposób Echnaton stał się pierwszym monoteistą w historii świata.

Więcej na temat religii Echnatona i jej podobieństw do religii starożytnego Izraela:
Jacek Jakub Waszkowiak, Analogie i korelacje pomiędzy religią Echnatona a jahwizmem, ”Biblica et Patristica Thoruniensia” 15 (2022/3), pp. 25-49.

Leave a Reply

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.