Czy Jezus miał braci i siostry?

Jak należy rozumieć określenie „bracia i siostry Jezusa”, występujące w Nowym Testamencie (Mt 12,46n; 13,55n; Mk 3,31n; 6,3; Łk 8,19n; J 2,12; 7,3nn; Dz 1,14)?

Ewangelia Marka przekazuje następujące słowa:

„Czy nie jest to cieśla, syn Maryi, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona? Czyż nie żyją tu u nas także Jego siostry?” I powątpiewali o Nim (Mk 6,3).

Rozważania należy rozpocząć od zwrócenia uwagi na semicką mentalność językową. W kulturze Bliskiego Wschodu termin „brat” miał znacznie szersze znaczenie niż we współczesnych językach europejskich. Nie oznaczał on wyłącznie brata rodzonego, lecz mógł odnosić się do każdego męskiego członka rodziny: kuzyna, bratanka, a nawet dalszego krewnego.

W Starym Testamencie hebrajskie słowo אָח (’ach – „brat”) ma właśnie takie szerokie znaczenie. Przykładem jest dialog Abrama z Lotem:

„Niechaj nie będzie sporu między nami, między pasterzami moimi a pasterzami twoimi, bo przecież braćmi jesteśmy” (Rdz 13,8).

Lot nie był jednak bratem Abrama, lecz jego bratankiem — synem Harana, brata Abrahama (por. Rdz 11,31).

Należy pamiętać, że niemal wszyscy autorzy Nowego Testamentu byli Żydami, którzy — choć pisali po grecku (z wyjątkiem pierwotnej wersji Ewangelii Mateusza) — myśleli kategoriami semickimi. Sam fakt użycia greckiego słowa ἀδελφός (adelphos – „brat”) nie przesądza więc o tym, że chodzi o brata rodzonego. Twierdzenie, iż termin ten w NT zawsze oznacza brata w sensie ścisłym, jest błędne i możliwe do łatwego podważenia.

Z fragmentów Mk 6,3; Mt 13,55 oraz Ga 1,19 wynika, że osoby określane jako „bracia Jezusa” to Jakub, Józef, Juda i Szymon (imiona sióstr nie są podane). Tymczasem Jakub i Józef, nazwani „braćmi Jezusa”, są w innych miejscach Ewangelii określeni jako synowie innej Marii:

• „Maria, matka Jakuba i Józefa” (Mt 27,56),
• „Maria, matka Jakuba Mniejszego i Józefa” (Mk 15,40),
• por. także Mt 27,61; 28,1; J 19,25.

Dowodzi to, że termin ἀδελφός w Nowym Testamencie ma znaczenie szersze niż „brat rodzony” i odpowiada semickiemu sposobowi rozumienia więzi rodzinnych. Potwierdzają to również słowniki greki starożytnej, które wskazują, że ἀδελφός może oznaczać zarówno brata, jak i bliższego lub dalszego krewnego (por. J.H. Thayer: “adelphos like the Hebrew ah; denotes any blood-relation or kinsman”, Thayer’s Greek-English Lexicon).

Warto zauważyć, że w Nowym Testamencie słowo ἀδελφός występuje 434 razy, z czego aż 268 razy w znaczeniu szerokim lub przenośnym.

Należy również zwrócić uwagę na sposób identyfikowania kobiet w NT. Często są one określane poprzez imiona swoich synów:

• „Maria, matka Jakuba i Józefa” (Mt 27,56),
• „matka synów Zebedeusza” (Mt 20,20).

Maryja natomiast w Ewangeliach występuje zawsze wyłącznie jako Matka Jezusa (por. Mt 1,18; 2,11; Mk 3,31–32; Łk 2,33 itd.). Nigdy nie pojawia się określenie typu: „matka Jezusa, Jakuba i Szymona”.

W apokryfie z II wieku, znanym jako Protoewangelia Jakuba, czytamy, że Józef miał dzieci z pierwszego małżeństwa i jako starzec został cudownie wybrany na męża Maryi (ProtEwJ 9,2). Podobne informacje znajdują się w Pseudoewangelii Mateusza oraz w Historii Józefa cieśli (tekst arabsko-łaciński, IV–VII w.), które również przedstawiają Józefa jako wdowca mającego dzieci.

W Łk 2,41–52, opisującym pielgrzymkę Jezusa do Jerozolimy na święto Paschy, mowa jest wyłącznie o Jezusie i Jego rodzicach. Nic nie wskazuje na obecność innych dzieci Maryi i Józefa. Co więcej, gdyby Jezus miał młodsze rodzeństwo, to ono — zgodnie z żydowskim prawem i zwyczajem — byłoby zobowiązane do opieki nad Matką po Jego śmierci. Tymczasem Jezus powierza Maryję uczniowi Janowi (J 19,26).

Zwolennicy tezy o biologicznym rodzeństwie Jezusa często powołują się na Mt 1,25:

„I nie zbliżał się do niej, aż porodziła Syna”.

Greckie ἕως (heōs – „aż do”) nie oznacza jednak koniecznie, że po wskazanym wydarzeniu nastąpiła zmiana stanu rzeczy. W tej samej Ewangelii Jezus mówi:

„A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata” (Mt 28,20).

Nie oznacza to przecież, że po skończeniu świata Chrystus przestanie być obecny.

Czasem przywołuje się również tytuł „Jakub, brat Pański” (Ga 1,19) jako dowód na biologiczne pokrewieństwo. Należy jednak zauważyć, że św. Paweł posługuje się także określeniem „bracia Pańscy” w liczbie mnogiej (1 Kor 9,5). W Kościele apostolskim był to tytuł honorowy odnoszący się do szczególnej grupy krewnych Jezusa, cieszących się autorytetem, odrębnej od grona Apostołów.

Na koniec warto dodać, że wielu teologów słusznie wskazuje, iż Maryja, świadoma wyjątkowości swojej misji, nie zdecydowałaby się na posiadanie kolejnych dzieci. Całe swoje życie poświęciła Jezusowi; mając inne potomstwo, musiałaby dzielić swoją uwagę i oddanie, co pozostawałoby w sprzeczności z Jej wyjątkowym powołaniem.

Jakub Waszkowiak OFM