Bazylika Bożego Grobu w Jerozolimie to miejsce, które zachwyca swoją historią i znaczeniem duchowym. Została wzniesiona w IV wieku, krótko po przybyciu św. Heleny, matki cesarza Konstantyna Wielkiego, do Ziemi Świętej w 326 roku. Uroczyste otwarcie świątyni miało miejsce w 335 roku. Poprzedzona przez propyleje, była włączona w kolumnadę Cardo Maximus – głównej ulicy miasta Aelia Capitolina, jak wówczas nazywano Jerozolimę.
Pierwotna konstrukcja bazyliki była pięcionawowa, a Kalwaria znajdowała się na wolnym powietrzu, osłonięta jedynie złotym cyborium, które chroniło grób przed deszczem. Niestety, świątynia wielokrotnie doświadczała zniszczeń: w 614 roku Persowie spustoszyli część budowli, a w 1009 roku kalif Al-Hakim niemal całkowicie ją zniszczył. Po tym wydarzeniu nastąpiła odbudowa za czasów cesarza Konstantyna Monomacha, zakończona w 1048 roku. Ostateczny kształt, który znamy dzisiaj, bazylika zyskała dzięki przebudowie dokonanej przez krzyżowców w XII wieku. Od tego czasu prowadzone były jedynie remonty, które nie zmieniały zasadniczej struktury świątyni – między innymi przez franciszkanów w 1555 roku, po pożarze w 1808 roku, czy później przez Maussa w 1868 roku.
Zarządzanie Bazyliką Bożego Grobu jest skomplikowane. Nie należy ona do jednej wspólnoty chrześcijańskiej, lecz współzarządzają nią: Prawosławny Patriarchat Jerozolimy, Kościół katolicki reprezentowany przez franciszkanów oraz Ormiański Kościół Apostolski. W największe święta korzystają z niej także duchowni i wierni Kościołów etiopskiego, syryjskiego i koptyjskiego. Te dwa ostatnie mają prawa do kilku pomieszczeń i Koptowie również do kaplicy znajdującą się z w tylnej części edykuli Bożego Grobu. Porządek liturgiczny i własnościowy reguluje prawo Status Quo, ustanowione przez władze tureckie w 1852 roku, opierające się na dekrecie sułtańskim z 1757 roku.
Prawdziwym przełomem w historii remontów było zakończenie wieloletnich prac nad edykulą, czyli kaplicą Grobu Pańskiego. Pod koniec 2016 roku, po raz pierwszy od kilkuset lat, budowla została całkowicie rozmontowana, by umożliwić kompleksową konserwację. Ostatnie tego typu otwarcie miało miejsce dopiero w 1555 roku. Prace były konieczne, ponieważ trzęsienie ziemi w 1927 roku naruszyło konstrukcję edykuli, a metalowe klamry, które ją wzmacniały, były tylko tymczasowym zabezpieczeniem. W trakcie remontu archeolodzy odsłonili fragmenty płyty z czasów krzyżowców, oryginalną półkę skalną, na której złożono ciało Jezusa, a także fragmenty groty – jej południowa ściana mierzyła 2 metry, północna jedynie 90 centymetrów. Po zakończeniu prac wstawiono małe okienko umożliwiające podgląd pierwotnej skały Grobu.
W 2022 roku rozpoczęły się kolejne prace nad odnowieniem posadzki bazyliki – ostatnia poważna renowacja miała miejsce w XIX wieku. Niektóre kamienie podłogi mogą pochodzić jeszcze z czasów pierwszej bazyliki z IV wieku. Archeolodzy odkryli także ślady tarasowej uprawy przy Siedmiu Łukach Dziewicy, co wskazuje, że w czasach Jezusa w tym miejscu istniał prawdziwy ogród. Jest to pierwsze archeologiczne potwierdzenie opisu ewangelicznego grobu w ogrodzie (J 19,41) i dowód, że słowo „ogród” (κῆπος) nie miało tu jedynie znaczenia symbolicznego, jak sugerowali niektórzy badacze (np. Jeremy Murphy-O’Connor, Przewodnik po Ziemi Świętej, Warszawa 1996, s. 54).
Warto dodać, że obecne remonty nie są jedynie wymianą kamieni – to kompleksowa konserwacja prowadzona we współpracy z międzynarodowymi naukowcami, m.in. z La Sapienza University of Rome, którzy dokumentują każdy fragment podłogi i odsłonięte warstwy historyczne. Prace te pozwalają nie tylko odnowić bazylikę, ale także lepiej zrozumieć jej wielowiekową historię, zarówno duchową, jak i archeologiczną. Bazylika Bożego Grobu jest bowiem nie tylko miejscem kultu, ale również żywym świadectwem historii – od czasów Konstantyna po współczesne badania archeologiczne i renowacje, które łączą w sobie wiarę, naukę i sztukę konserwatorską.
Jakub Waszkowiak OFM
Filmik o Bożym Grobie
To była niesamowita łaska i szczęście móc nawiedzić Boży Grób właśnie w tym czasie… przecudowne wydarzenie życia… nie da się tego wyrazić słowami. Ojcu Jakubowi dziękuję
Ojcze Jakubie
Chciałbym zapytać o drogę krzyżową a konkretnie o 3 upadki Jezusa. Pismo Święte nie wspomina o żadnym upadku, nie wspomina też o tym że Jezus spotkał swoją matkę oraz o Weronice. O ile o Weronice udało się mi odnaleźć jakieś informacje skąd ta tradycja to o upadkach Jezusa i matce nie. Czy może Ojciec zna z jakiego źródło pochodzi ta tradycja?
Pierwsze wspomnienia nabożeństw dotyczących męki Pańskiej w Ziemi Świętej sięgają końca IV wieku. Opisuje je pątniczka Egeria. Później nabożeństwo Drogi Krzyżowej bardzo rozwinęło się w okresie wypraw krzyżowych (XII-XIII w.). W XV w. nabożeństwo Drogi Krzyżowej wspominało o 7 upadkach. W XVI w. mamy już 12 upadków. Obecna form Drogi Krzyżowej utworzyła się na przełomie XVII/XVIII w. Pięć stacji (3 upadki, spotkanie z Maryją i Weroniką) są owocem tradycji chrześcijańskiej i dzisiaj nie wiemy ile było upadków. O spotkaniu z Maryją wspomina apokryf „Ewangelia Nikodema” (V wiek). Czytamy tam, iż Maryja zdołała się przedrzeć przez wrogi tłum i dobiec do Jezusa, który leżał w prochu po pierwszym upadku. Starała się Go podnieść, znosząc przy tym uderzenia i urągania żołnierzy rzymskich.
Czym się różni ten Boży Grób od tego w Zgorzelcu, pod względem wierności oryginału w którym to pochowano Jezusa Chrystusa? Czy Święty Łukasz mógł widzieć jak z tego grobu wychodzi Chrystus bądź zrekonstruować jego wyjście z opisów świadków? Wydaje mi się, że jego wyobrażeniu [św. Łukasza] mógł być bliższy obraz Bożego Grobu w Zgorzelcu.