Bazylika Grobu Bożego: Dzieje i najnowsze odkrycia archeologiczne
Bazylika Grobu Bożego w Jerozolimie to jedno z najbardziej złożonych i obciążonych pamięcią miejsc chrześcijaństwa – przestrzeń zachwycająca bogactwem historii, znaczeniem duchowym oraz warstwowością kulturową. Najnowsze wykopaliska, rozpoczęte w 2022 roku w związku z renowacją posadzki kompleksu, otworzyły nowy rozdział w poznawaniu tej świątyni. Prace te – prowadzone za zgodą trzech głównych zarządców (Patriarchatu Prawosławnego, Kustodii Ziemi Świętej oraz Patriarchatu Ormiańskiego) – realizuje zespół naukowców z Sapienza Università di Roma pod nadzorem Israel Antiquities Authority. Najciekawsze wyniki tych badań, połączone z pracami przy Edicule (2016) oraz ustaleniami z lat 2023–2024, pozwalają precyzyjnie odtworzyć historyczną i materialną ewolucję tego miejsca:
1. Przed chrześcijaństwem: Kamieniołom i ogród (I w. przed Chr. – I w. po Chr.)
-
Kamieniołom i rolnictwo: Pod całą bazyliką rozciąga się przedchrześcijański kamieniołom, na którym z czasem utworzono poletka uprawne na tarasach.
-
Potwierdzenie ogrodu (J 19,41): Analizy paleobotaniczne w rejonie Siedmiu Łuków Dziewicy ujawniły ślady zbóż, winorośli, fig i drzew oliwnych. Dowodzi to, że ewangeliczny opis grobu w „ogrodzie” (κῆπος) odpowiada realiom topograficznym I wieku, a nie jest jedynie symboliczną metaforą.
2. Rzymska Aelia Capitolina (II–III w.)
-
Układ urbanistyczny: Po zburzeniu Jerozolimy i założeniu rzymskiego miasta Aelia Capitolina przez cesarza Hadriana (135 r.), teren ten został przekształcony.
-
Odkrycie rzymskiej ulicy: Fragment rzymskiej ulicy odsłonięty pod apsydą późniejszej świątyni pokazuje, że chrześcijańska monumentalizacja wpisała się w istniejącą już tkankę miejską.
3. Konstantyńska budowa bazyliki (IV w.)
-
Inicjatywa św. Heleny i Konstantyna: Przełom nastąpił po przybyciu do Ziemi Świętej św. Heleny, matki cesarza Konstantyna Wielkiego (326 r.). Budowa nowej świątyni zakończyła się uroczystą konsekracją w 335 roku. Pierwotna pięcionawowa bazylika była połączona z kolumnadą głównej ulicy (Cardo Maximus), Kalwaria znajdowała się na wolnym powietrzu, a sam Grób osłonięto cyborium.
-
Dowody archeologiczne: Prace przy Edicule odsłoniły konstantyńskie wejście, schody oraz elementy podziałów liturgicznych znane z relacji pątniczki Egerii z końca IV wieku. Depozyt monet pozwolił precyzyjnie zadatować wykończenie mozaik i posadzki rotundy na lata ok. 378/379.
4. Dzieje zniszczeń i średniowiecznych odbudów (VII–XII w.)
-
Najazdy i zniszczenia: W 614 roku świątynia została częściowo spustoszona przez Persów. W 1009 roku kalif Al-Hakim nakazał jej niemal całkowite zburzenie.
-
Odbudowa bizantyńska (1048 r.): Odnowy podejmuje się cesarz Konstantyn Monomach, kończąc prace w 1048 roku.
-
Epoka krzyżowców (XII w.): Ostateczny, znany dzisiaj kształt architektoniczny nadali bazylice krzyżowcy, dokonując jej wielkiej przebudowy (konsekracja w 1149 r.).
-
Odkrycie ołtarza z 1149 r.: W 2024 roku naukowcy z Austrian Academy of Sciences i IAA zidentyfikowali monumentalną płytę ołtarza głównego z czasów krzyżowców – uznawaną za największy znany średniowieczny ołtarz tego typu.
5. Nowożytność, prawo Status Quo i współczesne renowacje (XVI–XXI w.)
-
Późniejsze remonty: Od czasów średniowiecza struktura budowli nie uległa zasadniczym zmianom; prowadzono jedynie prace konserwatorskie (m.in. franciszkanie w 1555 r., prace po pożarze w 1808 r. czy działania Ch. Maussa w 1868 r.).
-
Prawo Status Quo: Ze względu na skomplikowaną strukturę własnościową, zasady funkcjonowania i liturgii reguluje do dziś prawo Status Quo, ustanowione przez władze tureckie w 1852 roku (na bazie dekretu sułtańskiego z 1757 r.). Współzarządcami są Patriarchat Prawosławny, Kustodia Ziemi Świętej (katolicy) oraz Patriarchat Ormiański, z prawami dla Koptów, Syryjczyków i Etiopczyków.
-
Odsłonięcie skały Grobu (2016 r.): Podczas kompleksowej renowacji edykuli naruszonej przez trzęsienie ziemi z 1927 roku, po raz pierwszy od 1555 roku odsłonięto oryginalną półkę skalną oraz fragmenty ścian groty (ściana południowa: 2 m, północna: 90 cm).
Jakub Waszkowiak OFM
Filmik o Bożym Grobie
To była niesamowita łaska i szczęście móc nawiedzić Boży Grób właśnie w tym czasie… przecudowne wydarzenie życia… nie da się tego wyrazić słowami. Ojcu Jakubowi dziękuję
Ojcze Jakubie
Chciałbym zapytać o drogę krzyżową a konkretnie o 3 upadki Jezusa. Pismo Święte nie wspomina o żadnym upadku, nie wspomina też o tym że Jezus spotkał swoją matkę oraz o Weronice. O ile o Weronice udało się mi odnaleźć jakieś informacje skąd ta tradycja to o upadkach Jezusa i matce nie. Czy może Ojciec zna z jakiego źródło pochodzi ta tradycja?
Pierwsze wspomnienia nabożeństw dotyczących męki Pańskiej w Ziemi Świętej sięgają końca IV wieku. Opisuje je pątniczka Egeria. Później nabożeństwo Drogi Krzyżowej bardzo rozwinęło się w okresie wypraw krzyżowych (XII-XIII w.). W XV w. nabożeństwo Drogi Krzyżowej wspominało o 7 upadkach. W XVI w. mamy już 12 upadków. Obecna form Drogi Krzyżowej utworzyła się na przełomie XVII/XVIII w. Pięć stacji (3 upadki, spotkanie z Maryją i Weroniką) są owocem tradycji chrześcijańskiej i dzisiaj nie wiemy ile było upadków. O spotkaniu z Maryją wspomina apokryf „Ewangelia Nikodema” (V wiek). Czytamy tam, iż Maryja zdołała się przedrzeć przez wrogi tłum i dobiec do Jezusa, który leżał w prochu po pierwszym upadku. Starała się Go podnieść, znosząc przy tym uderzenia i urągania żołnierzy rzymskich.
Czym się różni ten Boży Grób od tego w Zgorzelcu, pod względem wierności oryginału w którym to pochowano Jezusa Chrystusa? Czy Święty Łukasz mógł widzieć jak z tego grobu wychodzi Chrystus bądź zrekonstruować jego wyjście z opisów świadków? Wydaje mi się, że jego wyobrażeniu [św. Łukasza] mógł być bliższy obraz Bożego Grobu w Zgorzelcu.